بيش فعالي‌ اختلالي است که  کودک در ان مبتلا به پرتحرکي، بي توجهي و رفتارهاي ناگهاني مي باشد. حدود 5 درصد کودکان به اين اختلال مبتلا هستند که هر روز اين آمار، رو به افزايش است. در پسران شايع تر از دختران است. ممکن است در بعضي‌ علائم پر تحرکي و رفتار هاي ناگهاني، بيشتر ديده شود که به آن ADHD يا Attention Deficit Hyperactivity Disorder مي‌ گويند و يا در گروهي علائم بي‌ توجهي‌ بيشتر يافت شود که به آن ADD يا Attention Deficit Disorder  مي‌ گويند.

به نظر مي‌ رسد علت آن بيشتر نقص در تکامل سيستم اعصاب باشد. کودکان مبتلا احتمالاً در قسمت هايي‌ از مغز که مسئول توجه و تمرکز و تنظيم فعاليت هاي حرکتي مي‌ باشد، دچار نقص جزئي هستند. توارث و ژنتيک مي‌ تواند در اين اختلال نقش داشته باشد. همچنين در بعضي‌ موارد در جريان حاملگي‌ يا زايمان يا پس از آن، صدمات جزئي به ساختمان مغز وارد مي‌ شود که مي‌ تواند باعث بروز اين مشکل گردد.

اين اختلال نوعي‌ شرايط رواني‌ است که در آن از توجه و تمرکز بر کارهاي ساده(مانند نشستن بر صندلي‌) تا کارهاي پيشرفته(درس خواندن و …) تأثير مي‌ گذارد. کودک بيش فعال به علت تمايل به فعاليت زياد نمي‌ تواند بر روي صندلي‌ بند شود و مرتباً با دست و پاي خود بازي‌ مي‌ کند، حواسش با محرک هاي ساده محيطي‌ پرت مي‌ شود و نمي‌ تواند درس بخواند، صبور نيست، نمي‌ تواند در بازي‌ هاي گروهي نوبت را رعايت کند،  در کلاس اگر معلم سؤالي‌ از او بپرسد قبل از پايان سؤال، جواب را مي‌ دهد، در خانواده و جمع آشنايان در حين صحبت فرد، صحبت او را قطع مي‌ کند، لوازم ضروري خود را در خانه يا مدرسه گم مي‌ کند و … . بيش فعالي‌ بر روي حالت رواني‌ نيز تأثير مي‌ گذارد و کودک بيش فعال در عرض چند ثانيه بدون دليل منطقي‌ از کودک حرف گوش نکن به کودک مطيع تبديل مي‌ شود، کودکي که تا ديروز درس مي‌ خواند، امروز تصميم به نرفتن به مدرسه مي‌ گيرد و يا تا دقايقي‌ قبل با پدر خود قهر بود، او را در آغوش مي‌ گيرد. اين تغيير حالات رواني‌ در  کودک ادامه دارد که قابل کنترل نيست که خود باعث آسيب به وضعيت رواني‌ خانواده شده و برخوردهايي‌ متفاوت را از سوي خانواده، مدرسه و آشنايان با کودک در پي دارد. تمام کار هايي‌ که نياز به توجه و پيگيري دارد، در اين کودکان مختل است.
 
 
بعضي‌ از اين مشکلات:

  • مشکل داشتن در تمرکز و به خصوص متمرکز ماندن بر يک کار.
  • جهش از يک کار بر کار ديگر بدون تمام کردن کار قبلي‌ که اين امر موجب افزايش ترک تحصيل اين گونه افراد مي‌ شود.
  • مشکل در پيگيري کارهاي مختلف بر اساس دستور العمل به دليل توقف در توجه و تمرکز و نتيجه آن ناتمام ماندن بيشتر کارها در اين گونه افراد.
  • فراموش کردن کارهاي ساده و روزمره مانند انجام تکاليف… .
  • تصميم با عجله و بدون فکر در کارها
  • دست زدن به کار هاي پر مخاطره  
  • ور رفتن با صندلي‌ در هنگام نشستن و يا حرکت دائمي پاها و دست ها به گونه مضطربانه.
  • خستگي‌ ناپذير بودن کودک به علت انرژي بيش از حد.
  • حرف زدن بيش اندازه که اين امر باعث ناموفق ماندن در کارهايي‌ که نياز به سکوت دارند، مي‌ شود. مانند گوش دادن به درس يا دادن امتحان.
  • ايجاد تصادفات بيشتر رانندگي‌ به علت پرت شدن ساده حواس به ضبط و موبايل يا صحبت هاي دوست و همراه در ماشين.

و اساساً در تمامي‌ کارهايي‌ که نياز به فعاليت ذهني‌ پيوسته دارند.

در بعضي‌ موارد نشانه هاي ADHD در فرد، با بالغ شدن کاهش مي‌ يابد و حتي بيش فعالي‌ فرد بسيار کمرنگ مي‌ شود و گاه از بين مي‌ رود ولي‌ برخي‌ از نشانه ها مانند ضعف توانايي در سازماندهي و توجه طولاني‌، ماندگار مي‌ ماند. علاوه بر اين در نيمي از کودکان اين حالت در هنگام بزرگسالي‌ نيز نشانه هاي اصلي‌ را به همراه دارد.

تمام نکاتي‌ که در بالا ذکر شد متعلق به کودکاني است که سطح ذهني‌ عادي دارند و يا حتي باهوش هستند. در مورد کودکان با تأخير رشد ذهني‌ همه اين موارد صادق است. به علاوه ضعف هوشمندي و ضعف توانمندي فرآيندهاي ذهني‌ که مسأله را پيچيده تر مي‌ نمايد.

عاملي که به کمک کودک باهوش اين امکان را مي‌ دهد که وقتي‌ به سن 6 سالگي رسيد و يا قدري بزرگتر شد، مشکل بيش فعالي‌ برايش تعريف شود و از خود او کمک جهت رفع مشکلش گرفته شود، به هيچ وجه در مورد کودکان با تأخير رشد ذهني‌ مقدور نيست. در نظريات جديد يکي‌ از راه حل هاي مؤثر براي کودکان و بزرگسالان با مشکل بيش فعالي‌ اين است که با آگاهي‌ هايي‌ که به او داده مي‌ شود از طريق رسانه ها، مقالات، اينترنت و …  بيش فعالي‌ را خوب بشناسد و بداند که به آن مبتلاست و جهت کمرنگ شدن اين معضل، همراهي مفيد داشته باشد. اين راهکار تا کنون پاسخ قابل توجهي‌ داشته است و در بسياري موارد با نکته هاي مفيد و سودمند، شخص را به سمت بهتر شدن کشانده است. واقعيت اين است که هرچه شخص بيش فعال آگاهتر باشد، بيشتر حريف مشکلات خود مي‌ شود و متأسفانه اين راهکار مؤثر در مورد کودکان با ضعف هوشي و ديرآموزان پاسخ نمي‌ دهد و در نتيجه مشکل خانواده، مربيان و اطرافيان را بيشتر مي‌ کند که در اين مورد در پايان اين مقاله توضيح خواهيم داد.

علت ADHD :

اصلي‌ ترين سؤال در اين قسمت اين است که بيش فعالي‌ ذاتي است يا اکتسابي. با اينکه دلايل ADHD به درستي‌ هنوز مشخص نشده است ولي‌ محققين بر اين باورند که اصل بيش فعالي‌، ژنتيکي است و در مواردي از والدين به ارث مي‌ رسد. علاوه بر اين در کودکاني که زود به دنيا مي‌ آيند و يا نارس هستند از نظر جمعيت آماري بيشتر ديده شده است. علاوه بر اين بيش فعالي‌ در پسران 3 برابر دختران گزارش شده است که اين امر مي‌ تواند به علت تشخيص هاي بيشتر و بالا رفتن سطح آگاهي‌ خانواده ها باشد. براي مثال در 20 سال قبل اگر علائم بيش فعالي‌ در کودکي ديده مي‌ شد، خانواده ها رويکرد متفاوتي را نشان مي‌ دادند ولي‌ امروزه همان خانواده به مشاور و دکتر اعتماد مي‌ کند و هنگامي که بيش فعالي‌ در کودک آنها تشخيص داده مي‌ شود به دنبال راهنمائي مي‌ گردد. اين تفاوت رويکرد موجب شده که آمار تشخيص بيش فعالي‌ رو به افزايش باشد.

در مغز انسان سلول هايي‌ هستند به نام سلول هاي فرستنده عصبي Neurotronsmitters که نقش ارسال پيام از مغز و بالعکس را دارند، نيز همين سلول ها ماده اي به نام Dopamin دارند که باعث تحريک بخش تمرکز ذهن مي‌ شوند، بنابراين با کم شدن اين ماده شيميايي، بخش تمرکز ذهن به صورت طبيعي‌ تحريک نمي‌ شود و در اين افراد علائم ADHD ديده مي‌ شود.

درمان ADHD :

درمان سريع، کامل و قطعي براي بيش فعالي‌ وجود ندارد اما علائم آن قابل کنترل هستند. يعني‌ مي‌ توان بيماري و نشانه هاي آن را کاهش داد و با توانبخشي و به کارگيري روش هاي روان درماني، اين گونه افراد را با شرايط محيطي‌ سازگارتر کرد حتي کمک کرد که نوع عادي زندگي‌ را در پيش بگيرد و به درس و کار مشغول شوند. برخي‌ از افراد نياز بيشتري در زمينه توجه دارند و برخي‌ ديگر در زمينه فعاليت. بنابراين براي افراد مختلف حالت هاي مختلف و به تناسب آن درمان هاي متفاوت را بايد به کار گرفت.

روش هاي رايج توسط دکتر ها و روانشناس ها به کارگيري دارو، مشاوره براي فرد و خانواده، به کارگيري روش هاي جديد در زندگي‌ آنها و تغيير مدرسه و برخي‌ فعاليت ها مي‌ باشد نيز به کارگيري نحوه جديد آموزش و توانبخشي در مورد آن فرد.

برخي‌ داروها به افراد مبتلا کمک مي‌ کند تا تمرکز خود را ارتقا بخشند. به علاوه در اين افراد بايد با نظريه پزشک متخصص دقت کرد که دارو به چه ميزان و چند نوبت و براي چه مدت مصرف شود. از آنجا که شايع ترين اين داروها "ريتالين" ضروري است که ميزان آن به تناسب دلخواه والدين و مربيان کم و زياد نشود و حتماً مطابق دستور پزشک مصرف گردد.    

مشاوره والدين در اين کار تأثير بسيار مهمي‌ دارد. بايد مسائل و مشکلات کودک بيش فعال به درستي‌ در نظر گرفته شود. تنبيه بدني هميشه اثر سوء دارد و بايد جداً از آن اجتناب کرد. تذکرهاي نابجاي آشنايان، اعتماد به نفس کودک را سرکوب مي‌ کند و منجر به ناتواني او بر انجام کارهاي حتي ساده مي شود. او که به علت ضعف توجه و تمرکز، پيشرفت تحصيلي‌ قابل قبولي ندارد، براي فرار از اين مشکلات، تحصيلات را بي‌ فايده مي‌ داند و سؤال هايي‌ مانند اصلاً تحصيل به چه درد مي‌ خورد؟ و از اين قبيل مي‌ پرسد. در اين موارد برخورد هاي صحيح و معقول از جانب خانواده، صبر زيادي مي‌ خواهد. مادر و پدر، بچه اي را مي‌ بينند که با آنها دچار مشکل است، تکاليف خود را به درستي‌ انجام نمي‌ دهد، وسايل خانه را مي‌ شکند، لوازم خود را گم مي‌ کند، آموزگارش با او مشکل دارد، با هم کلاسي ها تفاهم ندارد و … . هنگامي که علت اينگونه برخورد از کودک پرسيده مي شود او گيج و مبهوت نمي داند مشکل از کجاست ولي‌ روي ديگر سکه کودک است او مي‌ بيند که از کودکي با او برخورد هاي بيشتري انجام شده، بيشتر او را طرد کرده ا‌ند، بيشتر به او تذکر داده ا‌ند و پيوسته افراد به او يادآور مي‌ شوند که او دارد اشتباه مي‌ کند و بعضاٌ به او توهين مي‌ کنند يا متأسفانه تنبيه بدني و برخورد فيزيکي‌ را از اطرافيان خود مي‌ بيند و علت آن را نمي‌ داند کودک از بيماري خود شناخت ندارد و تا سنين نوجواني نيز بدست آوردن اين شناخت بعيد است و کودک تنها مي‌ فهمد که مورد تبعيض و ظلم واقع شده و با بقيه فرق دارد. بنابراين اگر والدين آگاه باشند و اطلاعات کافي‌ راجع به چگونگي‌ برخورد با فرزند بيش فعال خويش را بدانند، از بسياري از مسائل ذکر شده اجتناب مي‌ شود. در درجه اول الگوي صحيح روابط سالم بين فرزند و والدين شکل مي‌ گيرد و اين امر از ضعف اعتماد به نفس کودک جلوگيري مي‌ کند. در هماهنگي‌ اين اطلاع رساني مشاور نقش بسيار پر اهميتي را مي‌ تواند ايفا نمايد. با شرکت دادن فرد بيش فعال در گروه هاي درماني، صحبت با والدين، آگاهي‌ دادن به مربي‌ و کنترل اطرافيان، کودک توانمندتر مي‌ شود و بهتر حريف مشکل خود مي‌ گردد.

از آنجا که بيش فعالي‌ با افسردگي رابطه تنگاتنگي دارد، حتماً بايد از قرار دادن کودک در شرايط پر استرس و اضطراب آور که موجب عدم موفقيت او و در نتيجه ضعف اعتماد به نفس مي‌ شود، خودداري کرد. در اينجا تشخيص درست و درمان به جا و اطلاع رساني رمز هاي موفق هستند. دانستن اين نکات به کودک بيش فعال کمک مي‌ کند.

  • در جلوي کلاس بنشينيد تا کمتر حواستان پرت شود.
  • در هنگام انجام تکاليف وسايل الکترونيکي‌ خود را از قبيل تلفن همراه خاموش کنيد.
  • حتي مسئولين مدرسه خود را از قبيل مدير، معاون، آموزگار در جريان گذاشته و به صورت خيلي‌ شفاف، وضعيت خود را براي آنها توضيح دهيد.
  • از تمام ابزاري که مي‌ تواند به سازماندهي و نظم و ترتيب کارها کمک کند، استفاده شود. خواه اين يک دفتر يادداشت باشد که در آن کارهاي ساده روزانه وي و برنامه هاي او نوشته شده و خود را ملزم به اجراي دقيق برنامه مي‌ کند تا ليستي از وسايلي‌ که روزها مي‌ تواند با خود بياورد و ببرد.
  • آموزش فوايد ريلکس کردن که در توجه و تمرکز نقش بسزايي دارد.

دوستان نزديک فرد و خانواده آنها را در جريان امر قرار دهيد. نياز نيست که آنها بدانند کودک شما بيش فعال است و اختلال تمرکز دارد بلکه مي‌ توان به صورتي‌ دوستانه به آنها گفت که کودک بعضي‌ مواقع حرف هاي تندي مي‌ زند و يا کارهايي‌ مي‌ کند که منظوري ندارد ولي‌ اينها همه قلبي نيستند و در اصل او دوست بسيار خوب و مصممي مي‌ تواند باشد. چرا که ممکن است کودک به دوستان خود در شرايط هيجاني توهين کرده و يا آنها را از خود براند. معمولاً اين موارد به ندرت پيش مي‌ آيند و به همين دليل اطلاع قبلي‌ مي‌ تواند بسيار مفيد باشد.

اين نکته بسيار مهم است و قبلاً نيز به آن اشاره کرده ام که کودکان بيش فعال در برخي‌ موارد بسيار باهوش هستند. در حقيقت افراد بيش فعال با اينکه در برخي‌ جاها اختلال تمرکز دارند ولي‌ در عين حال توانايي هاي خود را نيز دارند، مهم اين است که اين توانايي ها از فرد به فرد متفاوت است شناخته و کاناليزه شده و بر روي اين نقاط به عنوان قوت کار شود.

نااميدي به علت عدم توانايي در فعاليت هاي مستمر در کودکان بيش فعال کاملاً طبيعي‌ است. در اين موارد بايد از کودک خواست که براي غلبه بر اين مشکلات به راه هاي بالا بيانديشد و انگيزه درمان را در او تقويت کرد.

تا اينجا خلاصه اي از تعريف، علت و راهکارهاي درماني کودکان بيش فعال گفته شد. در فصل جديد و به زودي از بيش فعالي‌ در کودکان با تأخير رشد ذهني‌ به اطلاعتان خواهد رسيد.